Factsheet

Telefoongebruik door fietsers en voetgangers

Samenvatting

Het is aannemelijk dat telefoongebruik als bellen, berichten schrijven, internetten of muziek luisteren[i] door fietsers en voetgangers een verhoogd risico met zich meebrengt. Het bedienen van een touchscreen tijdens het fietsen lijkt daarvan het gevaarlijkst. De minister van Infrastructuur en Milieu is in 2016 gestart met de voorbereiding van een wettelijk verbod op het gebruik van de telefoon op de fiets. Op dit moment geldt echter nog geen verbod en zet de overheid in op educatie, voorlichting en techniek om het gedrag te beïnvloeden. Voor dit laatste is een veiligheids-app voor fietsers ontwikkeld.


[i] Voor de opkomst van de smartphone ging muziek luisteren vaak via aparte muziekspelers. Bij de wat oudere studies die het effect van muziek luisteren hebben bestudeerd gaat het vaak om deze muziekspelers.

Feiten

Hoe gevaarlijk is het telefoongebruik tijdens het fietsen?

Voor Nederland zijn geen cijfers bekend over fietsers die gewond raken als gevolg van telefoongebruik tijdens het fietsen. Twee oudere Nederlandse onderzoeken komen uit op een indicatie van 3 à 4% van de fietsongevallen met enig letsel waar telefoongebruik aan voorafging en mogelijk een rol heeft gespeeld [1] [2]. Verder werd telefoongebruik vlak voor een dergelijk ongeval vrijwel even vaak genoemd als muziek luisteren via een muziekspeler (telefoongebruik voor ongeval: 4,3%; muziek luisteren voor ongeval: 4,8%) [1]. Omdat fietsers veel vaker muziek luisteren dan een telefoon gebruiken, duidt dit erop dat telefoongebruik (bellen en sms’en) een hogere risicofactor voor fietsongevallen is dan muziek luisteren.

Hoe gevaarlijk is het telefoongebruik tijdens het lopen?

Voor Nederland zijn geen cijfers bekend over voetgangers die gewond raken als gevolg van telefoongebruik tijdens het lopen. In de Verenigde Staten is het percentage voetgangers dat bij een verkeersongeval overlijdt terwijl men de telefoon gebruikt, gestegen van minder dan 1% in 2004 tot 3,6% in 2010 [3]. Er is nog geen direct bewijs gevonden dat telefoongebruik tijdens het lopen tot een grotere ongevalskans leidt [4]. Wel vertonen voetgangers die tijdens het lopen een telefoon gebruiken onveiliger gedrag. Ze gaan langzamer en minder in rechte koers lopen en zijn minder in balans; ook lopen ze vaker tegen iets of iemand aan en loopt iemand anders vaker tegen ze aan [3].

Waarom is het telefoongebruik tijdens verkeersdeelname gevaarlijk?

Telefoongebruik kan ervoor zorgen dat we afgeleid raken in het verkeer [5]. Doordat we op het telefoonschermpje kijken, hebben we onze ogen niet op de weg en doordat we met oor- of koptelefoon naar muziek luisteren, horen we het andere verkeer niet altijd aankomen. Ook kan telefoongebruik ervoor zorgen dat we onze aandacht niet meer bij het verkeer hebben, bijvoorbeeld doordat we een nummer of bericht aan het intypen zijn. Dat laatste gebeurt soms met beide handen, wat naast het risico van afleiding ook nog het risico van verminderde voertuigbeheersing met zich meebrengt. De muziek waar we naar luisteren of het gesprek dat we voeren kan onze stemming bovendien beïnvloeden en ons op die manier afleiden [6] [7].

Wat gebeurt er als fietsers een telefoon gebruiken?

Uit onderzoek blijkt dat fietsers die tijdens het rijden hun telefoon gebruiken (gesprek voeren en tekstberichten typen of lezen [2] [8] [9] [10]:

  • met een gemiddeld lagere snelheid rijden
  • een grotere mentale inspanning ervaren
  • meer risico ervaren
  • vaker iets over het hoofd zien
  • vaker onveilig gedrag vertonen

De genoemde onderzoeken laten zien dat het typen van tekstberichten het grootste effect heeft op het fietsgedrag. Fietsers die hiermee bezig zijn rijden bijvoorbeeld meer in het midden van het fietspad. Het typen van tekstberichten wordt ook door de fietsers zelf als het gevaarlijkst ervaren.

Het gebruik van een smartphone met touchscreen tijdens het fietsen blijkt gevaarlijker te zijn dan gebruik van een telefoon met druktoetsen [11]: bij gebruik van een touchscreen neigen fietsers ertoe nog verder van de stoeprand af te rijden. Dit vergroot de kans op conflicten met auto’s. Ook missen ze meer objecten in de periferie van het gezichtsveld. Het verschil komt waarschijnlijk doordat het gebruik van een touchscreen meer visuele aandacht vereist dan een toestel met druktoetsen die zich op vaste plaatsen bevinden en dus ‘op gevoel’ gevonden kunnen worden.

Onderzoek [2] [9] liet zien dat luisteren naar muziek bij fietsers geen invloed heeft op de gereden snelheid, laterale positie en het opmerken van visuele prikkels. Fietsers die naar muziek luisteren missen wel vaker belangrijke auditieve informatie uit het verkeer (een fietsbel, claxon), vooral wanneer in-ear oortjes[ii] gebruikt worden en wanneer er geluisterd wordt naar harde of uptempo muziek. Verder gaven de fietsers zelf aan met muziek een hoger risico te ervaren dan zonder muziek. Daarnaast is ook waargenomen dat fietsers die muziek luisteren vaker door rood rijden [2] en ander verkeersonveilig gedrag vertonen (bijvoorbeeld tegen de richting inrijden, niet afremmen bij kruisingen met slecht zicht, over het zebrapad rijden) [8].

 

[ii] In-ear oortjes zijn oortjes die in de gehoorgang worden geplaatst.

Wat gebeurt er als voetgangers een telefoon gebruiken?

Tijdens het gebruik van een telefoon laten voetgangers onveiliger (oversteek)gedrag zien: niet goed uitkijken, langere oversteektijd, oversteken wanneer een auto nadert [12] [13] [14] [15] [16]. Vooral bellen en het typen van tekstberichten leiden tot meer onveilig gedrag; muziek luisteren doet dat in mindere mate [3] [13].

Verder blijkt dat vooral het typen en in mindere mate het lezen van tekstberichten samengaan met een minder functionele manier van lopen: voetgangers gaan langzamer lopen, minder in een rechte lijn en met meer evenwichtsverstoringen. Dit veroorzaakt extra risico voor voetgangers die obstakels moeten vermijden of die een weg oversteken [12]. Overigens wijzen niet alle studies op dit terrein in dezelfde richting. Het tegelijkertijd uitvoeren van verschillende cognitieve taken, waaronder telefoneren, liet bijvoorbeeld geen effect zien op de stabiliteit van het lopen zoals gemeten op een geïnstrumenteerde loopband [17].

Welke maatregelen zijn mogelijk om het risico van telefoongebruik bij fietsen en lopen terug te dringen?

Verbod

Het is in Nederland niet verboden om tijdens het fietsen of lopen de telefoon of andere apparatuur te bedienen. De minister van Infrastructuur en Milieu is in 2016 gestart met de voorbereiding van een wettelijk verbod op telefoongebruik op de fiets [18]. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar een verbod op het handheld gebruik van de telefoon (bellen of appen met de telefoon in de hand), maar ook naar het bedienen van de smartphone in een houder op het fietsstuur. In Europa varieert de wetgeving op dit onderwerp. In bijvoorbeeld Zweden, Finland, Noorwegen, Engeland en Ierland is handheld bellen op de fiets ook niet verboden, maar dit is wel verboden in bijvoorbeeld Denemarken, Duitsland en Oostenrijk. Een verbod op telefoongebruik tijdens lopen komt nauwelijks voor.

Educatie en voorlichting

Educatie en voorlichting kunnen bijdragen aan het besef van fietsers en voetgangers dat telefoongebruik hun risico in het verkeer verhoogt. De campagneboodschap kan worden versterkt door de volgende elementen: ‘humor’, ‘leren-van-fouten’ en het ‘goede voorbeeld’ [19] (zie ook de SWOV-factsheet Massamediale voorlichting over verkeersveiligheid).

Een vragenlijststudie onder ruim 1200 jongeren [20] geeft de volgende aanbevelingen voor verkeersveiligheidscampagnes: laat jongeren zelf ervaren hoe moeilijk fietsen met een mobiele telefoon is; bewijs aan jongeren dat hun vrienden/vriendinnen minder vaak de telefoon op de fiets gebruiken dan ze zelf denken; laat jongeren zelf argumenten bedenken tegen telefoongebruik op de fiets (self-persuasion); leer jongeren dat het veiliger is één oortje te gebruiken als ze muziek willen luisteren; leer jongeren dat ze kunnen afstappen of wachten voordat ze een telefoon beantwoorden [20].

Het ministerie van Infrastructuur en Milieu werkt in de periode 2014-2016 nauw samen met KPN, T-Mobile, UPC, Vodafone en Ziggo in een campagne voor verantwoord gebruik van de smartphone in het verkeer [21]. De providers werken hiervoor onderling samen. De minister en de providers hebben tijdens de kick-off van de campagne een convenant ondertekend. TeamAlert en Veilig Verkeer Nederland (VVN) ondersteunen de acties. Een belangrijk onderdeel van de nieuwe campagne is een speciaal ontwikkelde veiligheids-app voor fietsers, de ‘Fietsmodus’-app (zie hieronder).

Combinatie techniek en gedragsbeïnvloeding

Er zijn voor auto’s al apps in ontwikkeling die bepaalde functies van de smartphone uitzetten, zodra het voertuig met een bepaalde snelheid rijdt. Ook voor het beïnvloeden van ongewenst telefoongebruik bij fietsers (en voetgangers) is dit een mogelijkheid. In dit kader is eind 2014 de app ‘Fietsmodus’ geïntroduceerd. Deze app is gebaseerd op een combinatie van tegenhouden van ongewenst gedrag en belonen van gewenst gedrag. Wanneer de app draait tijdens het fietsen schakelt het scherm van de smartphone uit en kan men deze niet gebruiken. Fietsers die deze app gebruiken kunnen beloningspunten verzamelen waarmee ze kans maken op bioscoopkaartjes, een T-shirt of een fiets. Willen ze de smartphone toch gebruiken, dan moet de app worden onderbroken en verdienen ze bij die rit geen beloningspunten. Over de effectiviteit van de app in het terugdringen van telefoongebruik tijdens fietsen is nog geen onderzoek verschenen.

Publicaties en bronnen

1. Goldenbeld, C., Houtenbos, M. & Ehlers, E. (2010). Gebruik van draagbare media-apparatuur en mobiele telefoons tijdens het fietsen; Resultaten van een grootschalige internetenquête. R-2010-5. SWOV, Leidschendam.

2. Waard, D. de, Schepers, P., Ormel, W. & Brookhuis, K. (2010). Mobile phone use while cycling: Incidence and effects on behaviour and safety. In: Ergonomics, vol. 53, nr. 1, p. 30-42.

3. Fischer, P. (2015). Everyone walks. Understanding & addressing pedestrian safety. Pam Fischer Consultancy, New Jersey.

4. Neider, M.B., McCarley, J.S., Crowell, J.A., Kaczmarski, H., et al. (2010). Pedestrians, vehicles, and cell phones. In: Accident Analysis and Prevention, vol. 42, nr. 2, p. 589-594.

5. AVV (2006). Wat zijn de risico's van mobiel bellen op de fiets? Een literatuurstudie. Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat, Adviesdienst Verkeer en Vervoer, Rotterdam.

6. Meesmann, U., Boets, S. & Tant, M. (2009). MP3 players and traffic safety; ‘State of the art. Belgian Road Safety Institute, Brussels.

7. Lee, J.D. (2007). Technology and teen drivers. In: Journal of Safety Research, vol. 38, nr. 2, p. 203-213.

8. Terzano, K. (2013). Bicycling safety and distracted behavior in The Hague, the Netherlands. In: Accident Analysis & Prevention, 57, p. 87-90.

9. Waard, D. de, Edlinger, K. & Brookhuis, K. (2011). Effects of listening to music, and of using a handheld and handsfree telephone on cycling behaviour. In: Transportation Research Part F, vol. 14, nr. 6, p. 626-637.

10. Waard, D. de, Westerhuis, F. & Lewis-Evans, B. (2015). More screen operation than calling: The results of observing cyclists’ behaviour while using mobile phones. In: Accident Analysis & Prevention, vol. 76, p. 42-48.

11. Waard, D. de, Lewis-Evans, B., Jelijs, B., Tucha, O. & Brookhuis, K. (2014) The effects of operating a touch screen smartphone and other common activities performed while bicycling on cycling behaviour. In: Transportation Research Part F: Psychology and Behaviour. vol. 22, p. 196-206.

12. Schabrun, S.M., Hoorn, van den, W., Moorcroft, A , Greenland, C. & Hodges, P.W. (2014). Texting and walking: Strategies for postural control and implications for safety. In: PlosOne, vol. 9, nr. 1, e84312.

13. Thompson, L.L., Rivara, F.P., Ayyagari, R.C. & Ebel, B.E. (2014). Impact of social and technological distraction on pedestrian crossing behaviour: an observational study. In: Injury Prevention, 19, p. 232-237.

14. Schwebel, D.C., Stavrinos, D., Byington, K.W., Davis, T., et al. (2012). Distraction and pedestrian safety: How talking on the phone, texting, and listening to music impact crossing the street. In: Accident Analysis and Prevention, vol. 45, p. 266-271.

15. Neider, M.B., Gaspar, J.G., McCarley, J.S., Crowell, J.A., et al. (2011). Walking and talking: Dual-task effects on street crossing behaviour in older adults. In: Psychology and Aging, vol. 26, nr. 2, p. 260-268.

16. Stavrinos, D., Byington, K.W. & Schwebel, D.C. (2009). Effect of cell phone distraction on pediatric pedestrian injury risk. In: Pediatrics, vol. 123, nr. 3, p. 179-185.

17. Kao, P.-C., Higginson, C.I., Seymour, K. & Kamedze, M. (2015). Walking stability during cell phone use in healthy adults. In: Gait & Posture, vol. 41, nr. 4, p. 947-953.

18. IenM (2015a). Verzamelbrief verkeersveiligheid. Brief aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, 19 mei 2015. Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Den Haag.

19. Hoekstra, A.T.G., Twisk, D.A.M., Stelling, A. & Houtenbos, M. (2013). Gebruik van mobiele apparatuur door fietsende jongeren; Bouwstenen voor effectieve maatregelen. R-2013-12. SWOV, Leidschendam.

20. Schroer, E. (2014). Smart Fietsen. Hoe fietsende jongeren hun telefoon gebruiken en waar veranderkansen liggen. Responsible Young Divers RYD.

21. IenM (2015b). Aansprakelijkheid appende fietsers. Brief aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, 3 februari 2015. Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Den Haag.

Printvriendelijke versieSend by email

Geactualiseerd

23 jan 2017